Урал сасси

 

Хисеплĕ, вулакансем! Материалсемпе туллин паллашас тесен хаçата электронлă майпа çырăнма пулать: 1 уйăх — 25 тенкĕ, 6 уйăх — 150 тенкĕ. Почта урлă çырăнса илес тесен хаçатăн хакĕ 1 уйăха — 64 тенкĕ те 40 пус, çур çула — 386 тенкĕ те 40 пус.

 

Юламан ялĕнчи уява йыхравлатпăр!

Июль уйăхĕн 30-мĕшĕнче Авăркас тăрăхĕнчи Юламан ялĕнче чăваш йăла праçникĕ, Уяв, иртет. Мероприятин пуçаруçи — «Самана» продюсер центрĕ. Ăна йĕркелесе ирттерекенсем — «Самана» продюсер центрĕ, Авăркас район администрацийĕ, районти культура уйрăмĕ, Авăркас районĕнчи чăваш наципе культура автономийĕ. Уяв программине илем кÿме Шупашкартан «Янташ» ушкăн та килсе çитĕ. Мероприяти 11.00 сехетре пуçланса 18.00 сехетчен пырĕ.
Унта хутшăнма кăмăл тăвакан ушкăнăн е сцена çине пĕччен тухаканăн июль уйăхĕн 28-мĕшчен ирĕклĕ формăпа (e-mail: samana-centr@mail.ru) заявка ярса малла. Унта хăв çинчен çырни пулмалла тата сцена çине мĕнле юрăпа тухнине (вĕсем иккĕрен ытла мар, вăйă юрри стилĕпе пулмалла) палăртмалла. Тĕплĕнрех информацие «Одноклассники» сайтра «Башкирские чуваши и чувашки» ушкăнра е 8-927-085-61-40 телефон номерĕпе шăнкăравласа пĕлме пулать.
Йĕркелÿ комитечĕ.

 

Çул-йĕр çинчи хăрушсăрлăха ачаран хăнăхатпăр

Раççейре çул-йĕр çинче кашни çул тĕрлĕ аварисене пула 30 пин ытла çын вилнине шута илес пулсан, ачасемпе çак енĕпе профилактикăлла мероприятисем ирттерни питĕ пĕлтерĕшлĕ ĕç шутланать. Вĕсен шутне “Хăрушсăрлăх кустăрми” (“Безопасное колесо”) конкурс-ăмăрту та кĕрет.

Безопасное колесо - Кош-Елга.

Вăл çулсерен республикăри шкулсенчен килнĕ пултаруллă командăсене йышăнать. Кăçал асăннă ăмăртăва Пушкăртстанри тĕрлĕ районсемпе хуласенчи 63 шкул команди хутшăнчĕ. Пирĕн район ятне унта Хушăлкари “Экстрим” команда хÿтĕлерĕ. В.И.Яковлев ертсе пыракан ушкăна Вадим Яковлев, Никита Андреев, Анна Родионова тата Людмила Тефтерева кĕчĕç.
Çул-йĕр çинчи çамрăк инспекторсен “Хăрушсăрлăх кустăрми-2016” республика шайĕнчи конкурс Благовещенск районĕнчи “Зарница” лагерьте иртрĕ. Унта ачасем пилĕк кун хушши пулчĕç. Кăсăк та илĕртÿллĕ программăна пула пилĕк кун пилĕк сехет пек иртсе кайрĕ.
Малтанхи кунах çамрăк инспекторсем вырăна çитсе корпуссене вырнаçрĕç. Ун хыççăн савăнăçлă лару-тăрура “Хăрушсăрлăх кустăрми-2016” конкурса уçнă çĕре хутшăнчĕç, йышпа уяв ялавне çĕклерĕç. Пĕлтерĕшлĕ форума уçнă çĕре ПР Çул-йĕр çинчи хăрушсăрлăх управленийĕн тĕп инспекторĕ Динар Гильмутдинов хутшăнчĕ. Вăл ăмăртăва пухăннă çамрăксене саламланă май, ăнăçу сунчĕ. Çав кунах çамрăк инспекторсем Раççейри патшалăх автоинспекцине йĕркеленĕренпе 80 çул çитнине халалласа уçнă аллейăна йывăçсем лартма васкарĕç.
Тепĕр кун чăн малтан çамрăк велосипедистсем кĕрешĕве тухрĕç. Вĕсен çул-йĕр çинчи правилăсене мĕнле пĕлнине тата пурнăçланине вырăнта кăтартса пама тиврĕ. Çавăн пекех çул çинчи автокатастрофа вăхăтĕнче васкавлă пулăшу киличчен суранланнă çынсене пулăшассине те йĕркелерĕç.
Тĕрлĕ фигурăсем тăрăх велосипедпа çÿресси те ăмăртăва хутшăнакансен умне самай чăрмавсем кăларса тăратрĕ. Çул-йĕр çинчи правилăсене пĕлессипе, çитĕннисем водитель прави илнĕ чухне мĕнле ыйтусем çине хуравлаççĕ, ачасем те çав ыйтусем çинех хуравларĕç.
Конкурсăн юлашки этапĕ лагерь клубĕнче иртрĕ. Унта агитбригадăсем ăмăртрĕç. Кашни команда çул-йĕр çинчи хăрушсăрлăх темипе çыхăннă кĕске программăпа паллаштарчĕ.
Лагерьти кашни кунах тĕрлĕ мероприятисемпе пуян пулчĕ: ачасем флешмоб ташларĕç, Г.Кадыров ячĕллĕ техника спорчĕн центрĕ тăрăшнипе йĕркеленĕ мастер класа хутшăнчĕç, ГИБДДăн патруль службин автотранспорчĕпе çывăхрах паллашрĕç.
Юлашки кун çамрăк инспекторсем хăйсен ертÿçисемпе пĕрле Ĕпхÿ хулинче пулчĕç. “Искра” кинотеатрта пулнă май ачасем мультфильм пăхса савăнчĕç.

Читать полностью »

 

Гафури районĕнчи чăвашсем патĕнче

2016 çулхи июнь уйăхĕн 29-мĕшĕнче эпир, тутар тата чăваш филологи кафедрин преподавателĕсем, магистрантсемпе филологи факультечĕн иккĕмĕш курс студенчĕсем, наукăпа тĕпчев экспедицине хутшăнтăмăр. Ку хутĕнче Гафури районĕнчи Анттуньял (Антоновка) тата Мракьел (Мраково) ялĕсенчи калаçу, фольклор уйрăмлăхĕсене тĕпчерĕмĕр.

Трифонова Ольга Вас.

Экспедицийĕн тĕп тĕллевĕ – халăхăн калаçăвне çырса илесси, унăн уйрăмлăхĕсене тишкересси, калаçу диалекчĕн хăш ушкăнне кĕнине палăртасси, вырăнти истори тата экономика паллисемпе паллашасси.
Мракьел ялĕнче музейра пулса куртăмăр. Унта чăваш наци тумĕсем, вĕçне чĕнтĕрлесе çыхнă тĕрĕллӗ алшăллисем тата ыт. те упранаççĕ. Ача сăпки таранах пур.
Экспедици членĕсем, асăннă ялсенче пурăнакан ватă çынсемпе курнăçса, сайра тĕл пулакан чĕрĕ калаçу уйрăмлăхĕсене пĕрчĕн-пĕрчĕн пуçтарчĕç, Уралçум чăвашĕсен чĕлхине ытти халăх чĕлхисем мĕнле витĕм кÿнине тĕпчерĕç. Тĕпчев тĕплĕ те тулли пултăр тесе анкета тата сăнав мелĕпе усă курчĕç. Çаплах наука пĕлмен рекрут, хăна, йăла-йĕрке юррисене, халапсемпе легендăсем çырса илчĕç. Асăннă вырăнсенче пурăнакан чăвашсен хăйне евĕрлĕхĕсене видео тата фотокамера çине ÿкерчĕç, калаçу уйрăмлăхĕсене диктофон çине çыртарчĕç.
Экспедици членĕсем нумай çынпа тӗл пулса калаçрĕç. Надежда Франзиловна Тимофеевапа (1961ç.) Надежда Владимировна Иванова (1954ç.) Мракьелĕнчи йăла-йĕрке — Мăнкун, Çăварни, Çимĕк, вилнĕ çынсене асăнасси — мĕнле иртни çинчен каласа, халăх юррисене юрласа пачĕç. Хай тĕллĕн купăс калама вӗреннĕ Владимир Николаевич (1947ç.) сас çуллĕ е аял пулнине те ăнланать, музыка ертÿçин тивӗçĕсене те пурнăçлать. Елизавета Петрова пĕр ĕмĕр каялла çĕленĕ чăваш хĕрĕн кĕпипе паллаштарчĕ.

Иваничкина Ирина.
Çаплах экспедици вăхăтӗнче Анттуньял ялĕнче пĕр ĕмĕр ытла пурăнакан ватăпа, Ольга Васильевна Трифоновăпа паллашрăмăр (12.04.1906ç.). Вăл çак ялта çуралса ÿснĕ. Пире хăйӗн çăмăл мар пурнăçĕ çинчен каласа пачĕ. Ольга Васильевна çамрăксемшӗн ырă тĕслĕх вырăннех пулчĕ. Вăрăм ĕмĕрлĕ çынсене час-часах тӗл пулаймастăн.
Пĕтĕмĕшле илсен, Гафури районĕнчи чăвашсен калаçу чĕлхи тата йăли-йĕрки Чăваш Республикин кăнтăр тата кăнтăр хĕвелтухăç енче пурăнакан анатри чăвашсен чĕлхипе культурине çывăх. Хăйне евĕрлĕхĕсем те çук мар. Гафури районĕнчи чăвашсен чĕлхинче, культуринче тата йăли-йĕркинче тутар тата пушкăрт халăхĕсен витĕмĕ пурри туйăнать. Çамрăксене илес пулсан, вĕсем ытларах вырăс культури енне туртăнаççĕ.
Лариса КОРОТАЕВА, ППУ Çтерлĕ филиалĕн преподавателĕ,
Ирина ИВАНИЧКИНА, 2 курс магистранчĕ.
Гафури районĕ.

 

Моисеевна

Хаçат-журналсенче, телевизор-радиопа та час-часах «вăрçă ачисем» тенĕ сăмаха курма-илтме пулать. Сăлтавĕ те пур çав: вăрçă пуçланни 75 çул иртрĕ. Вăрçăра пулнисем мар, вăрçă вăхăтĕнчи ачасем те 71-тен 88 çула çитрĕç-çке. Пурнăç саккунне пăхăнса вĕсем те куллен сахалланса пыраççĕ.

Спадерова Галина с сыном.

3-4 çул каярах кÿршĕсем патне килнĕ хăнапа паллашса кайрăм. Моисеевна тесе чĕнеççĕ ăна. Уçă кăмăлĕпе, ĕçченлĕхĕпе, тараватлăхĕпе хăй патне магнит пек туртать вăл çынсене. Çывăхрах паллашсан, тĕплĕнрех пĕлтĕм те вулакансене каласа пама кăмăл çуралчĕ. Хăй вара хулара пурăнать пулин те «Урал сасси» хаçата пĕрремĕш номерĕнчен пуçласа çырăнса илет…
Вăрçă пуçланнă чух Галя пилĕк çул тултарайман ача пулнă-ха. Ашшĕ Моисей Афанасьевич Яковлев Пишпÿлек районĕнче çĕр пай заведующийĕ (Райзо) пулнăскер, хăй ирĕкĕпе пилĕк ачана хăварса вăрçа тухса каять те 1942 çул Мускав таврашĕнчи çапăçура хыпарсăр çухалать. 1925 çулта çуралнă аслă ачи Денис та вăрçа лекет. 240-мĕш стрелоксен полкĕнчи сержант-связист 1945 çулхи январĕн 14-мĕшĕнче Польша çĕрĕнче пуçне хурать. Килте вара вĕсен амăшĕ Анастасия Мироновна тăватă хĕрĕпе тăрса юлать. Пултаруллă хĕрарăм пурне те ура çине тăратать. Аслă хĕрĕсене Зинăпа Райăна учителе вĕрентсе кăларать, кĕçĕн хĕрĕ Людмила «Пушкăрт республикин тава тивĕçлĕ строителĕ» ята тивĕçет.
Гальăна нумай вĕренме тивмест. «Пĕрремĕш класа виçĕ çул çÿреме тÿр килчĕ. Кунсем сивĕтсен урана тăхăнма атă-пушмак, çие тăхăнмалли пулманнипе шкула каяймарăм», — тет вăл. Çапах та Галина Яковлева Кистенлĕри çичĕ класлă шкула пĕтерсе тухать. 6-7 çултанах çулла вир ани çумлама çÿрет, каярах алла кĕрепле, çава тытма тивет, лашапа комбайнсем патĕнчен тырă турттарать, икĕ çул фермăра та тăрăшса ĕçлет. 1955 çулта вĕсен ялне килсе тухнă инженер-нефтяникпа паллашать те ноябрĕн 7-мĕшĕнче туй туса Галина Моисеевна Спадерова пулса тăрать. 60 çул ытла пурăнаççĕ вĕсем Гурий Николаевичпа, виçĕ ача çуратса ÿстереççĕ. Аслă ывăлĕ Саша шофёр пулса ĕçленĕ. Шел, 44 çултах вăл вăхăтсăр çĕре кĕнĕ. Кĕçĕн ывăлĕ Алексей та шофёр, чылай çул Пелепей район администраци пуçлăхне турттарнă. Лена хĕрĕ питĕ опытлă çĕвĕçĕ-закройщица. Кашнинех икшер ача. Икĕ ачин ачисем те пур.
1964 çул вĕçĕнче Галина Спадерова чаплă тупа (торжественная клятва-обязательство) туса Пелепейри 21229-мĕш номерлĕ çар чаçĕнче пĕрремĕш разрядлă производство рабочийĕ пулса ĕçлеме тытăнать, унтан иккĕмĕш разрядлă хатĕрлекен (подготовитель), каярах хранитель заведующийĕ пулса 21 çул ытла вăй хурать. Çав çулсенче Галина Моисеевна 43 хутчен тав сăмахĕ, хаклă парнесем, Хисеп хучĕсем, икĕ çул «социализмла ăмăрту çĕнтерÿçи» паллине, «Ĕç ветеранĕ» медале тивĕçет. Ĕç кĕнекинче çырнă сăмахĕсем нумайрах арçынсене тивĕçмелле пек: «За отличное обслуживание и техническое состояние автомашин», «За отличное содержание средств малой механизации», «За добросовестное отношение к подготовке техники к летней эксплуатации», «За выполнение важных заданий командования, бережное хранение материальных ценностей и качественное выполнение производственного плана» тата ытти те.
Кунти ĕçрен тухсан 60 çул тултариччен «Автонормаль» заводра 8 çул çурă хушши гальваник пулса ĕçлет. Унтанпа 20 çул иртнĕ пулсан та ĕç ветеранĕ пĕр кун та пушă лармасть.

Читать полностью »

 

«Ухсай вăраха килнĕ поэзи ăстисенчен пĕри!»

Вăтăр çул каялла, июль уйăхĕн 7-мĕшĕнче, Чăваш халăх поэчĕ, Раççей патшалăх премийĕн лауреачĕ Яков Гаврилович Ухсай çут тĕнчерен уйрăлса кайрĕ… Шупашкарти сывпуллашу хыççăн поэтăн тупăкне тиенĕ тата ăна ăсатма каякан делегацие лартнă самолет тÿпене вĕçсе хăпарчĕ. Тĕп хула çийĕн виçĕ хут сывпуллашса çаврăннă хыççăн, çунаттисемпе сулласа илсе, Ĕпхÿ хулине – халăх поэчĕн тăван çĕршывне – вĕçрĕ.

Учащиеся ЧВШ им. П.М. Миронова в Слакбаше 1.

Якку Ĕпхÿ кĕпернине кĕрекен Пелепей уесĕнчи Слакпуç ялĕнче çуралнă. Вăл чăваш поэзийĕн классикĕн Константин Ивановăн тăванĕ те пулать.
— Яков Гаврилович питĕ лайăх çынччĕ. Вăл – фронтовик, поэт тата гражданин, — аса илетчĕ сăвăçа паллă общество деятелĕ Тагир Ахунзянов. – Вăл час-часах ман патра пулатчĕ. Унпа тем те аса илеттĕмĕр, тем çинчен те калаçаттăмăр. Вăл тĕрлĕ тÿре-шарана куçран пăхса вăрçатчĕ. Мана та час-часах леккелетчĕ унран. Уйрăмах экологи ыйтăвĕсемпе çут çанталăка, çав шутра этеме сыхласси пирки те.
Поэт çăмăл мар пурнăç пурăнса ирттернĕ. Ăна, харпăр шухăшлă, çирĕп кăмăллă, хăй сăмахĕ çине тăракан çынна, ăмсанакансем те, усал сунакансем те нумай пулнă. Иртнĕ ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче Ухсай репрессие лекнĕ, ăна икĕ хутчен партирен кăларнă. Совет самани вăхăтĕнче çакă çынна сивленипе пĕр танах пулнă. Çав вăхăтрах ăна чăн-чăн юлташĕсенчен те ăннă. Вĕсем, тĕнчери пур япала çинчен те манса кайса, юлташне, Ухсая, пулăшма васканă. Больница-и вăл, вăхăтлăх пурăнмалли вырăн-и, пурпĕрех.
Унăн чи лайăх тусĕсем – сумлă ватă Мажит Гафури, Рашид Нигмати, Сагит Агиш, Баязит Бикбай, Муса Джалиль, Борис Иринин, Егор Исаев тата ыттисем. Тĕрлĕ вăхăтра ăна вырăс халăх поэчĕ Александр Твардовский сахал мар пулăшнă.
«Костыльсене пăрахнă хыççăн эпĕ Голицинăра тата Мускавра пурăнтăм. Александр Трифоновичпа унăн мăшăрĕ Мария Ларионовна хăйсен пĕчĕк пÿлĕмĕнче мана ăшшăн, тăван пек, йышăнатчĕç, ман сывлăхшăн пăшăрханатчĕç, апат çинипе-çименни таранах ыйтса пĕлетчĕç, — аса илнĕ Ухсай. — Хайĕн творчество тата Чернышевский ячĕллĕ истори, философи, литература институтĕнчи ĕçне пăрахса Александр Трифонович мана пур ĕçре те пичче пек пулăшатчĕ, хăйĕн ĕç опычĕпе паллаштаратчĕ. Пĕррехинче поэзинчи службăна хатĕррине тĕрĕслес шутпа Сперанский академик патне медицина тĕпчевĕ тума илсе кĕчĕ».
Ухсай Яккăвĕ пĕр канми ĕçленĕ, вăл шутсăр нумай произведени авторĕ. Унăн «Кĕлпук мучи», «Çĕр», «Шурă хурăнпа калаçни», «Чапаевпа тĕл пулни», «Ача чухнехи çăлтăрăм» поэмисем, «Ту урлă çул», «Акăшкӳл» сăвăлла романĕсем, «Хура Элчел», «Тутимĕр», «Шуйттан чури» трагедийĕсем Ухсай чăн-чăн сăмах ăсти пулнине туллин çирĕплетсе параççĕ.

Читать полностью »

 

Рима Баталова — Якутире

13 хутчен Паралимп чемпионки, Раççей Паралимп комитечĕн вице-президенчĕ, Патшалăх Думин Депутачĕ Рима Баталова Якутире иртекен «Ази ачисем» Пĕтĕм тĕнчери спорт вăййисене хутшăнакансене саламланă.

Рима Баталова Азии ачисемпе.

Гиннес кĕнекине кĕртнĕ тĕнче рекордсменкипе тĕл пулни çамрăк спортсменсемшĕн чăн-чăн парне вырăнне пулнă. Рима Баталова хăй епле майпа пысăк çитĕнÿсем туни çинчен каласа панă. «Пирĕншĕн, сывлăх енчен çирĕпех мар спортсменсемшĕн, чи кирли — çине тăрса ĕçлени тата хăвна хăв шанни», — тенĕ пултаруллă спортсменка.
Массăллă старт 4500 çынна пуçтарнă. Паралимп программи тăрăх пĕрремĕш кун çамрăк спортсменсем спортăн пауэрлифтинг текен тĕсĕнче ăмăртнă. Пĕтĕм тĕнчери ăмăртусем 1996 çултанпа Азинчи тата Раççейри физкультурăпа спорта аталантарас, ачасемпе çамрăксен хушшинче спорт идеалĕсене сарас тĕллевпе иртеççĕ. Нумай çамрăк спортсменшăн Вăйăсем Пĕтĕм тĕнчери пĕрремĕш спорт ăмăртăвĕсен старчӗ тата пысăк спортăн трамплинӗ шутланаççĕ. Ăмăртăва хутшăнакансен хушшинче хăйсен спорт карьерине «Ази ачисем» Вайăран пуçланă олимп чемпионĕсемпе призерĕсем, пĕтĕм тĕнче турнирĕсемпе чемпионатсен çĕнтерÿçисем сахал мар. Кăçалхи ăмăртусем июль уйăхĕн 17-мĕшчен пырĕç. Спортсменсем хăйсен ăсталăхне баскетболра, боксра, волейболра, дзюдора, курешре, çăмăл атлетикăра, масрестлингра, сĕтел çи теннисра, пауэрлифтингра, самбо тата ытти спорт тĕсĕсенче (паралимп программинче), ишесси, пульăпа пересси, самбо тата ыт.те кăтартĕç. Пурĕ 22 дисциплина пулĕ. Пур участник та 16 çултан аслă мар.
«Пĕтĕм тĕнчери спорт вăййисен программине сусăр ачасен ăмăртăвне кĕртнишĕн çав тери савăнатăп. Пулас паралимп чемпионĕсемшĕн ку питĕ лайăх опыт», — тенĕ Рима Альбертовна. Вăл Якутире пулнă май Пĕтĕм Раççейри «Матери России» юхăмăн регионти уйрăмĕн председателĕпе Прасковья Борисовапа ĕçлĕ тĕлпулу ирттернĕ. Хăй пекех шухăшлакана ĕç планĕпе паллаштарнă, çитес çулхи плансене сÿтсе явнă.

Читать полностью »

 

Шланлă ялĕнчи кану каçĕ

Ĕлӗкхи вăйă картисем, мĕнле шел пулсан та, манăçа тухса пыраççĕ. Анчах çынсен чунĕсенче манăçмаççĕ вăйă хĕлхемĕсем. Хальхи пурнăç кунран-кун улшăнса пынă май вăйă карти те çĕнĕлле йĕркеленсе пырать пуль…

Людмила Маркина фото.

Çуллахи лăпкă ăшă каç. Шланлă ял клубне вырăнти тата таврари ялсенчен килсе çитнĕ халăх пуçтарăнчĕ. Чăваш Енрен килсе çитнĕ Дипендра Мани, Виталий Иванов, Лариса Федорова юрăçсемпе курнăçма. Пуриншĕн те Непал çĕршывĕнчен тухнă чăвашла юрлакан инди çыннипе паллашма кăсăк пулчĕ пуль. Куракансем Дипендра Манипе алă тытса паллашма та пултарчĕç, калаçса илме те. Чăвашсем кунта мĕнле килсе тухни Дипендрăшăн та интереслĕ пулчĕ.
Зал тулли халăх пуçтарăнчĕ. Концерта ертсе пыракан Виталий Иванов пĕрремĕш юррипех çынсене хăпартлантарса ячĕ. Кăлтăрмач-шоу ирттерсе диск парнене пĕчĕкçĕ хĕр ача Диана выляса илчĕ. Куракансем кашни юрăçа тăвăллăн алă çупса кĕтсе, ăсатса ячĕç сцена çинчен. Дипендра Мани пурин кăмăлне те кайрĕ, зал унпа пĕрле юрларĕ, ташларĕ.
Çавăн пекех Шланлă хĕрĕ, Çтерлĕри «Сарпи» ансамблĕн юрăçи Татьяна Петрова тăван ял-йыша юрласа савăнтарчĕ. Çак гастрольсене йĕркелекен «Самана» продюсер центрĕн ертÿçи Ф.В.Кузьмин артистсенчен кая мар «Пикеçĕм, эпĕ ташламастăп» юрра юрласа куракансене тĕлĕнтерчĕ.
Концерт çÿллĕ шайра, ирĕклĕ, кĕрекене пуçтарăннă тус-тăван юрласа, ташласа савăннă чухнехи пек иртрĕ. Çÿлерех асăннă вăйă карти акă ăçта иртрĕ пулĕ. Куракансем юрăçсене вăрахчен тăвăллăн алă çупса, «маттур» тесе хавхалантарса тав турĕç.
Концерт программине илемлетсе фойере çекĕлпе çыхнă чечексен куравĕ те пулчĕ. Ăста алăллă Галина Николаевна Николаева (“Урал сасси” хаçатăн иртнĕ номерĕсенчен пĕринче çырнăччĕ ун çинчен) тата çак йĕркесен авторĕ çынсене тĕслĕ çипсенчен çыхнă тĕрлĕрен чечек-çырлапа тĕлĕнтерчĕç куравра: роза, лили, фукси чечекĕсем, ромашка тураттисем, лимон йывăççи, çырла тĕмĕсем тата пÿрт-çурт сыхлавçи (домовенок Кузя) пулчĕç. Ытарайми илеме туянакансем те пулчĕç, юрăçсене те чечексем парнелерĕç.

Читать полностью »

 

Чăваш ăçта пурăнсан та тĕп уява — Акатуя — манмасть

Çак шухăш июль уйăхĕн 2-мĕшĕнче Оренбург облаçĕнчи Курманай районĕнчи Михайловка ялĕ çывăхĕнче облаçри чăвашсен Акатуйĕнче пулнă хыççăн çуралчĕ.

Акатуй в Оренбургской области.

Унăн йĕркелÿçисем — облаçри Чăвашсен наципе культура автономийĕ тата Курманай район администрацийĕ. Çак уява хатĕрлеме Оренбург область Правительстви те пулăшнă.
Пысăк уяв программине Оренбург тăрăхĕнчи тата Тутарстанпа Чăваш республикисенчен, Ульяновскпа Самар облаçĕнчен килнĕ хăйпултарулăх коллективĕсем илем кÿчӗç. Пушкăртстанран вара сумлă хăнасен шутĕнче Пелепей хулинчи “Илем” халăх ансамбль пулчӗ. Вĕсем кунта Оренбург тăрăхĕнчи чăваш наципе культура автономийĕн президенчĕ Петр Семенов ятарласа йыхравланипе килсе çитнĕ.
Чăн та çулĕ кĕске мар — 400 çухрăма яхăн. Вăрăм çул ывăнтарать, апла пулин те пирĕн ушкăн, хăйне куракансен умĕнче тивӗçлĕ шайра кăтартрĕ. Вĕсене сцена çинче пухăннă халăх тăвăллăн алă çупса кĕтсе илчĕ.
Уяв Михайловка çывăхĕнчи уйра çӳллӗ шайра иртнине палăртмалла. Çанталăк та пирĕн кăмăлсене пăсмарĕ, уяр та тÿлек тăчĕ. Пур çĕрте те уяв лару-тăрăвĕ хуçаланчĕ. Пухăннисен умĕнче Оренбург облаçĕн вице-губернаторĕ Вера Баширова, вырăнти район администраци тата обществăлла организацисен пуçлăхĕсем сăмах каларĕç, ырă та ăшă сĕнÿсем сунчĕç. Пушкăртстанăн нумай нациллĕ халăхĕ ятĕнчен Чăваш Республикин Министрсен Кабинечĕн пирĕн республикăри полномочиллĕ представителĕ Владимир Портнов, Пелепей тăрăхĕнчи чăваш наципе культура автономин председателĕ Владимир Яковлев саламларĕç.
“Илем” ушкăн аякри вăрăм çула тухасси уйрăм çынсем çине тăнине пула пурнăçланчĕ. Кунта Владимир Яковлев автономи пуçлăхĕн, Пелепей хулинчи “Урал-Батыр” наци культурисен центрĕн директорĕн Сергей Кончаковăн, Наталья Ахмадеева илемлĕх ертÿçин ячĕсене асăнса хăвармалла. Паллах, “Илем” халăх ушкăнĕн артисчĕсен çунса тăракан кăмăлĕсем пулнине палăртмалла. Туслă коллектив хăйне “Акатуй” сцени çинче питĕ илĕртÿллĕ те паха кăтартма пултарчĕ. Концерт вăхăтĕнче юрăсемпе ташăсене хутăштарни куракансене уйрăмах килĕшрĕ, вĕсем чылайччен алă çупрĕç.

Читать полностью »

 

Чăваш хĕрĕн шăпи

Павел Дмитриевич Корин – XX ĕмĕрти чи паллă, йывăр та инкеклĕ шăпаллă искусство деятелĕ. Вăл 1892 çулта Владимир кĕпĕрнинчи Палех ялĕнче турăшсем ÿкерекен çемьере çуралнă, 16 çула çитсен Мускав хулине тухса кайнă. Унта паллă художника, Михаил Нестерова, Марфо-Мариинск чиркĕвĕнчи мăнастире сăрласа илемлетме пулăшнă.

Павел и Прасковья Корины.

1916 çулта унăн малашнехи пурнăçне тата шăпине палăртакан пулăм пулса иртнĕ… Вăл чăваш хĕрĕпе Прасковья Петровапа паллашнă. Çак хĕрача Мускав хулине Ĕпхÿ кĕпĕрнинчен 10 çулта чухнех, Аслă княгиня Елизавета Федоровна чĕннипе мăнастирте ыркăмăллăх сестрине вĕренме килнĕ.
Елизавета Федоровна (çуралнă чухне нимĕç принцесси – Елизавета Александра Луиза Алиса Гессен-Дармштадская, Раççейре тĕне кĕртнĕ хыççăн — Елизавета Федоровна) – Аслă герцог Гессен-Дармштадский IV Людвигпа Алиса принцессăн иккĕмĕш хĕрĕ, Англи королевин, Викториян, мăнукĕ. 1894 çулхи ноябрьте унăн кĕçĕн йăмăкĕ Алиса II Николай патшана качча тухнă, Александра Федоровна императрица пулса тăнă.
Елизавета Федоровнан мăшăрĕ — II Александр патшан пиллĕкмĕш ывăлĕ, Сергей Александрович Аслă князь.
Чăваш хĕрачи Ĕпхÿ кĕпĕрнинчи Янăшма ялĕнче улттăмĕш ача пулса çуралнă. Тăванĕсем патĕнче Ярмулай ялĕнче пурăннă. Малтан чиркÿпе приххут шкулĕнче, унтан Слакпуç ялĕнчи икĕ класлă хĕрарăмсен шкулĕнче вĕреннĕ.
Прасковья Павел Корина юрататăп тесе тÿрех каламан. Çирĕп кăмăллă, прагматизмла шухăшлакан чăваш хĕрĕ пĕрре касиччен вуннă шутланă. Павел хăй шухăшĕнчен чакман.
Марфо-Мариинск мăнастирĕнче пурăнакан кашни хĕр тепĕр хушма заняти – ÿкересси, тĕрлесси, апат-çимĕç пĕçерме вĕренесси – суйласа илме пултарнă. Прасковья ÿкересшĕн пулнă. Елизавета Федоровна Павел Корина Прасковйăна ÿкерме вĕрентме ыйтнă. Прасковья çав вăхăтра Аслă княгиня хушнипе Марфо-Мариинск мăнастирĕ айĕнче вырнаçнă масар хуралтин (усыпальница) аялти пайне илемлетнĕ. Çапла лăпкă та сăпайлă Прасковья Коринăн вĕренекенĕ пулса тăнă. Ун чухне хĕр 16 çулта, Корин 24-ра пулнă. Тепĕр виçĕ çултан Павел хĕре качча тухма ыйтнă.

Прасковья Корина. Картина Н. Пешковой.
«Эпĕ унран тартăм та йĕме пуçларăм. Мана вăл çав тери илемлĕ, аслă туйăнатчĕ, хама ăна тивĕçлĕ мар тесе шутлаттăм. Вăл — художник, эпĕ вара никам та мар», — каласа панă Прасковья Тихоновна чылай çул иртсен. — Çухалса кайнипе пите те алăсемпе хупларăм».
Сăпайлă чăваш хĕрĕ çав тери хăраса ÿкнĕ. «Вырăс каччипе пĕрлешни лайăх пулĕ-ши? — шутланă вăл. — Вĕсен урăх культура, йăла-йĕрке, шухăшлав. Ачасем камсем пулĕç-ши тата? Вырăссем-ши, чăвашсем-ши? Камăн ăрăвне хăйсенни вырăнне хурса малалла тăсĕç?»
Прасковья Павел сĕнĕвне çичĕ çул тăршшĕ хурав парайман. Çав вăхăтра вăл Ĕпхÿ кĕпĕрнине çитсе килнĕ, пурнăç хура-шурне сахал мар курнă тăванĕсемпе канашланă. 1926 çулта тин качча кайма килĕшнĕ. Ун чухне вăл 23-ре, Павел 34-ра пулнă. Вĕсем Арбатри чиркÿре венчете тăнă.

Читать полностью »

 

Музей – туризмăн ĕçтешĕ

Музей аталантăр тесен ун çинчен тĕрлĕ майпа – хаçатра, радиопа телевиденире — хыпарласах тăрас пулать. Çак системăра вăй хуракансен тĕп тĕллевĕ – йышлă аудитори пуçтарасси, вĕсене тăван халăхăн еткерлĕхне хисеплеме, упрама вĕрентесси.

Этнотуризм музейра - Мелеспуçĕнче.

Мелеспуç ялĕнчи Ф.Н.Вуколов-Эрлик ячĕллĕ обществăлла музей те çакна тĕпе хурса ĕçлет. Час-часах литература каçĕсем, ĕçлĕ тĕлпулусем, экскурсисем ирттерет. Нумаях пулмасть кунта, малтанах калаçса татăлнă маршрутпа килĕшÿллĕн, ПР Чăваш культура обществи йĕркеленĕ туристсен ушкăнĕ (ертÿçи – Ю.П.Михайлов) пулса кайрĕ. Музейĕн залĕсем тăрăх экскурси ирттернĕ май унăн ертÿçи М.Николаева аваллăх управçи епле йĕркеленсе кайни, çитĕнĕвĕсемпе çитменлĕхĕсем çинчен каласа пачĕ, историлле документсемпе, авалхи сăнÿкерчӗксемпе паллаштарчĕ. Халĕ музей ертÿçи ытти музейсемпе пĕрле «Ĕмĕрсем тăрăх çул çÿресси» проект хатĕрлет. Апла пулсан, музей аваллăха çеç упрамасть, малашлăха та пăхать.

Сайра тĕл пулакан экспонатсем туристсен тимлĕхĕсĕр юлмарĕç. Çулçÿревçĕсем вĕсен умĕнче асăнмалăх сăнÿкерчĕксем те турĕç. Çынсен хаваслă сассисемпе тулса ларнă музей хăтлă кил пек туйăна пуçларĕ. Пĕрле канашласа тунă ĕç тухăçлă пулчĕ.
Марина НИКОЛАЕВА.
Пишпӳлек районӗ.